Србија и официјално ја започна првата фаза од програмата за развој на нуклеарната енергија, по повеќе од три децении мораториум на изградба на нуклеарни објекти.
Процесот започна откако во ноември 2024 година беше укината забраната за изградба на нуклеарни објекти, која беше воведена во 1989 година по нуклеарната катастрофа во Чернобил.
Претходно, во март 2024 година, српскиот претседател Александар Вучиќ изјави дека Србија е заинтересирана за изградба на мали модуларни нуклеарни реактори, додека во април истата година Владата потпиша меморандум за соработка со француската електроенергетска компанија EDF.
Во јуни 2024 година беше распишан и тендер за изработка на прелиминарна техничка студија за мирнодопска употреба на нуклеарната енергија.
Програмата е поделена на три фази.
Првата фаза, која треба да трае од една до три години, предвидува анализа на техничките, економските и правните услови за развој на нуклеарната енергија. Во овој период треба да се анализираат и потребните институции, организациската структура и расположливиот стручен кадар, како и влијанието на нуклеарната енергија врз економијата, енергетската безбедност и животната средина.
Предвидено е и информирање на јавноста за резултатите од анализите.
Втората фаза треба да опфати утврдување на конкретните цели на програмата, дополнување на регулативата за нуклеарна и радијациска безбедност, управување со радиоактивниот отпад и анализа на потенцијални локации за нуклеарен објект.
Во оваа фаза треба да се разгледуваат и можностите за соработка со држави кои веќе имаат нуклеарни програми, како и да се изработат дополнителни студии за оправданоста и изводливоста на проектот.
Третата фаза би значела конкретна реализација – проектирање, изградба и експлоатација на нуклеарен објект.
Според досегашните најави, првата фаза би требало да заврши до средината на 2027 година.
Српската министерка за рударство и енергетика Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ претходно изјави дека Србија би можела да добие прва нуклеарна електрана по 2040 година.
Кон крајот на јули Србија потпиша партнерство со француските EDF и AFD за поддршка во развојот на стручните, кадровските и институционалните капацитети и за подготовка на потребните студии.
Еден од клучните проблеми во процесот е недостигот на стручни кадри.
Физичарот и научен новинар Слободан Бубњевиќ за N1 оценува дека Србија може релативно брзо да донесе закони и да воспостави регулатива, но создавањето експерти за нуклеарната индустрија е процес кој трае со години.
Според него, Србија во моментов нема ниту еден реакторски инженер, а за развој на нуклеарна програма потребни се сериозни инвестиции во образованието, специјализираните институции и обуката на кадри.
„Не можете да создадете стручњаци со одлука“, вели Бубњевиќ.
Тој смета дека токму човечките ресурси се еден од најголемите предизвици со кои ќе се соочи Србија доколку продолжи кон изградба на нуклеарни капацитети.
Друг важен аспект е односот кон јавноста и начинот на кој се носат одлуките.
Бубњевиќ оценува дека досегашниот процес бил недоволно транспарентен и дека граѓаните не биле доволно информирани за тоа што значи развојот на нуклеарната енергија.
Нуклеарната енергија, според него, треба да се разгледува како една од можните опции за идниот енергетски систем на Србија, особено поради големата зависност од јаглен и потребата од намалување на употребата на фосилните горива.
Сепак, конечната одлука за изградба на нуклеарен објект би била долгорочен и финансиски исклучително значаен проект.
