Енергетската транзиција, технолошкиот развој и потребите на одбранбениот сектор ќе влијаат врз глобалната побарувачка за метали и минерали во наредните децении. Истовремено, геополитичките тензии и притисокот врз екосистемите и заедниците ќе ги направат одлуките за рударството сè поважни.
Извештајот „Future Prospects“, подготвен од „Систематик“, ЕРМ и Меѓународниот совет за рударство и метали (ICMM), разгледува три можни сценарија за развојот на секторот до 2050 година. Во секое од нив се истакнува потребата од бакар, суровина што ќе има значајно место во идните економски и технолошки процеси.
Според анализата, одлуките донесени во текот на оваа деценија ќе влијаат и врз количините на достапни минерални суровини и врз последиците од нивното ископување врз природата и општеството.
Македонија има потенцијал за бакар, но неговото искористување останува ограничено. Повеќе рударски проекти во минатото не добија зелено светло, а во моментов единствената инвестиција за оваа суровина е во Иловица. Наспроти глобалните проекции за растечка потреба од бакар, домашната дебата за рударството и понатаму е концентрирана на овој проект.
Најмоќните земји во светот високо на дневниот ред ја поставија дебатата за рударството и разговараат за идните можни сценарија за индустријата, особено за проектите за ископ на критичните суровини без кои не е можна зелената транзиција. Сепак, кај нас во општеството поретко се води дебата на оваа тема. Последно, наспроти критиките кон актуелниот проект во Иловица од дел од активисти, од друга страна од локалната иницијатива „И здравје и работа“ посочија дека дискусијата за ваквите проекти треба да ги опфати сите релевантни прашања: можностите за инвестиции и вработување, придобивките за локалната економија, заштитата на водите и земјиштето, здравјето на населението и примената на современи технологии и стандарди.
„Иднината на рударството во Македонија треба да се разгледува низ призмата на знаењето, одговорноста, заштитата на здравјето и животната средина и можностите за одржлив економски развој. На граѓаните им се потребни точни информации, проверливи податоци и можност да ги разберат и потенцијалните придобивки и ризиците. Одлуките за вакви проекти треба да се носат врз основа на стручни процени, со почитување на законите и со соодветна институционална контрола. Само така може да се води дебата што придонесува за информирано одлучување и долгорочниот интерес на државата и граѓаните“, соопштија од иницијативата.
Додека кај нас дискусијата за иднината на рударството не е на задоволителното ниво, во светските анализи се разгледуваат три модели на иднината на оваа индустрија, земајќи ги предвид иновациите, стандардите за животната средина, геополитичката состојба…
Идеалното сценарио кое не е многу веројатно, наречено „Flywheel“, предвидува глобално поврзана рударска индустрија каде што технолошкиот напредок, транспарентните пазари и посилното управување помагаат да се задоволи побарувачката за минерали со помалку еколошки и социјални трошоци. Според овој модел, владите и компаниите соработуваат за диверзификација на синџирите на снабдување, забрзување на иновациите и подобрување на ефикасноста на ресурсите. Поедноставеното издавање дозволи би ги скратило временските рокови на проектите без да ја ослабне заштитата на животната средина, додека рударските проекти што покажуваат потврдени перформанси со ниско влијание би можеле да имаат корист од ценовни премии и поевтино финансирање. Потенцијалните придобивки се значителни. До 2050 година, сценариото предвидува 18% поголема побарувачка за бакар и вклучително 35% помала потрошувачка на вода, 18% помалку рудници и 25% помалку шумска сеча. Сепак, постигнувањето на тие резултати би барало одржлива меѓународна соработка и релативно стабилна геополитичка средина, услови коишто се неизвесни бидејќи земјите сè повеќе даваат приоритет на националната безбедност со минерали.
На другиот крај е сценариото „Fracture“, според кое светот е поделен на конкурентски блокови, каде што владите ја ставаат националната безбедност и економскиот развој пред меѓународната соработка. Извештајот сугерира дека светот би се поделил на безбедносни блокови кои би имале поголема државна интервенција, помалку нови технологии и би влијаеле врз здравјето на пазарот, животната средина и општеството. Ова би резултирало со 30% поголема потреба од бакар на глобално ниво, 70% поголема потрошувачка на вода, 25% повеќе рудници и 40% повеќе шумска сеча до 2050 година. Приватните инвеститори би се повлекувале поради ограничени иновации, би имало и застој во продуктивноста и строга државна контрола.
Меѓу овие две крајности се наоѓа сценариото „Space Race“ – сценарио во кое конкуренцијата меѓу големите сили го забрзува технолошкиот развој, додека ги дели пазарите на минерали по геополитички линии. Слично како трката за истражување на вселената од 20-тиот век, владите би ги насочиле инвестициите кон стратешките предности, поддржувајќи иновации што ги зајакнуваат домашните синџири на снабдување. Таа конкуренција би резултирала со сложен меѓународен пејзаж за движење на компаниите и инвеститорите. Некои региони би распоредиле напредни технологии за да ги намалат влијанијата од рударството, додека други би ги прошириле поштетните практики за екстракција за да обезбедат ресурси. Иако побарувачката за бакар би се совпаднала со сценариото „Fracture“, шумската сеча би се намалила за 3% до 2050 година, што покажува дека технолошкиот напредок би можел да донесе еколошки придобивки дури и без широко меѓународно усогласување.
