Зошто парите мируваат кога системот не дава сигурност
Во секоја држава, постоењето на приватен капитал не е проблем, туку потенцијал. Прашањето не е дали граѓаните и компаниите располагаат со заштедени средства, туку дали системот знае како тие средства да ги вклучи во развојниот циклус на економијата. Кога значителен износ капитал со години мирува на сметки, тоа не е индивидуална одлука — тоа е јасна порака за состојбата во која се наоѓа државата и начинот на кој таа е управувана.
Во услови кога постојат милијарди евра домашни заштеди, а истовремено има и интерес од странски инвеститори, станува очигледно дека проблемот не е во недостиг на средства. Средствата постојат. Она што недостига е политичка и институционална клима што ќе ги охрабри тие пари да преминат од пасивна состојба во активен инвестициски циклус со долгорочни цели.
Инвестициите во реалниот сектор не се само извор на економски раст. Тие се темел на стабилни институции, одржливи јавни финансии и социјална сигурност. Без нив, економијата може да функционира, но не и да се развива.
Инвеститорите, без разлика дали се домашни или странски, не носат одлуки врз основа на дневна политика или краткорочни добивки. Тие ја проценуваат иднината. За нив, клучното прашање не е дали постои ризик, туку дали ризикот може да се предвиди и управува. Токму тука се наоѓа суштинскиот проблем: капиталот не бега од ризик — бега од непредвидливост.
Непредвидливоста не произлегува од еден закон, една влада или еден политички настан. Таа е резултат на долгогодишна неодлучност во стратегиската насока на државата. Формално се декларира подготвеност за реформи и интеграции, но суштински тие процеси често се одложуваат, релативизираат или се сведуваат на декларативно ниво. Таквата состојба испраќа порака дека државата нема јасен хоризонт на движење.
Кога институциите не се перципираат како стабилни и независни, кога регулативата се менува често или се применува селективно, кога судските постапки траат предолго, а политиката има предност над правото — инвестирањето престанува да биде економска одлука и станува политички ризик. Во таков амбиент, капиталот не исчезнува, туку мирува. Се паркира во банки, во краткорочни инструменти или во форми што не создаваат нова вредност.
Одржувањето на статус кво состојбата не е неутрална позиција. Тоа е свесен избор што ја зачувува постоечката распределба на моќ и влијание. Отворените пазари, јасните правила и интегративните процеси носат конкуренција, транспарентност и одговорност — елементи што ја ограничуваат политичката дискреција. Токму затоа, неодлучноста често станува алатка за одложување, а не случајна слабост на системот.
Последицата е економија што формално функционира, но суштински стагнира. Банкарскиот систем е стабилен и ликвидност има, но реалниот сектор не добива доволно инвестиции за да создаде одржлив и долгорочен раст. Во такви услови, државата не паѓа нагло — таа тивко стои во место.
Реалниот развој не започнува со ад-хок мерки, субвенции или декларативни политики. Тој започнува со јасна стратегија, долгорочен концепт и доследна политика што ја надминува дневната партиска логика. Но уште поважно, започнува со создавање предвидлив амбиент — стабилна регулатива, ефикасно судство и институции што функционираат независно од политички циклуси.
Средства постојат, и домашни и странски. Она што недостига не се пари, туку доверба. А довербата не се создава со изјави, туку со доследност.
Доколку државата не ја намали непредвидливоста, капиталот ќе продолжи да мирува. Но времето не мирува. Во економијата, стоењето во место е форма на назадување.
Затоа вистинското прашање повеќе не е дали имаме потенцијал, туку дали имаме волја да создадеме систем во кој тој потенцијал ќе се реализира.
Капиталот чека. Прашањето е — дали државата ќе се помести пред да биде предоцна.
Мирослав Трлин
дипломиран економист
