Трката за критични минерали ги донесе на иста маса членките на Советот за безбедност на Обединетите Нации. Состанокот за глобалната состојба со рудите беше инициран од САД, во услови кога расте загриженоста во Вашингтон и Брисел поради зависноста од снабдување со минерали од Кина и други земји.
Причината за ваквиот интерес е растечката светска побарувачка за литиум, бакар, кобалт, никел и антимон – суровини без кои не може да се реализираат дигиталната трансформација, развојот на вештачката интелигенција и зелената транзиција.
Американскиот државен секретар за енергетика Крис Рајт, чија земја во моментов претседава со Советот за безбедност, истакна дека пристапот до критичните минерали сè повеќе се третира како прашање на национална и глобална безбедност.
„Енергијата е премногу важна, премногу централна за животот за да се направи грешка, а истото важи и за критичните минерали. Отворените пазари ја одржуваат глобалната економија во функција и го намалуваат ризикот од конфликт. Во безбедносен интерес на Соединетите Американски Држави и нашите сојузници е да не зависат премногу од ниту една земја за материјали кои се критични за нашите економии и национална безбедност. Работата денес, особено за стратешката важност на критичните минерали и енергијата, е директно поврзана со спречување на конфликти и градење свет во кој земјите можат да соработуваат и да се движат напред заедно. Енергијата и критичните минерали го напојуваат секој сектор од нашата економија и се основа на сè во нашите животи“, истакна секретарот Рајт.
На седницата на Советот спротивставено настапија претставниците на Кина и Русија. Според кинескиот амбасадор во ООН, Фу Цонг мора да се почитува националниот суверенитет над природните ресурси. Тој не ги спомена директно западните држави, но нагласи дека одредени земји мора да го напуштат „колонијалистичкото размислување“ и да ги поддржат земјите во развој во корист на нивното богатство од ресурси. Цонг предупреди дека растечките геополитички тензии и конфликти во регионите богати со ресурси го нарушуваат снабдувањето со енергија и критични минерали и побара да не се политизира прашањето за минералите.
„Сите држави, без разлика на големината или силата, имаат право подеднакво да учествуват во глобaлнaта минерална соработка Одредени земји не смеат да претеруваат со безбедносните грижи, да ги политизираат или да ги претворат во оружје прашањата поврзани со енергијата и критичните минерали. Тие треба да се воздржат од усвојување на менталитет на Студената војна, поттикнување блоковски конфронтации или создавање ексклузивни геополитички мотивирани мали кругови“, кажа Цонг.
Во излагањето, далеку поостар беше рускиот претставник Дмитри Чумаков. Тој го критикуваше Акцискиот план за критични минерали на Г7-земјите, усвоен минатиот јуни во Канада. Според Русија, овој план јасно ја одразувал колонијалната логика за обезбедување база на ресурси за западните земји, но изрази задоволство за плановите на БРИКС за снабдување со руди.
„Неопходно е да се почитува сувереното право на државите самостојно да одлучуваат за моделите за регулирање и екстракција на нивните природни ресурси низ целиот вредносен синџир, од геолошко истражување до финалниот производ што пристигнува на пазарот. Ова може да се постигне преку правично учество во глобалните вредносни синџири на земјите што снабдуваат критични суровини. Ја поздравуваме минатогодишната дискусија за ваквите пристапи, која се одржа на самитот на БРИКС во Рио де Жанеиро, каде што земјите се согласија да ја зајакнат соработката во екстракцијата и преработката на критичните ресурси.
На линија на САД застанаа постојаните членки на Советот – Франција и Велика Британија.
„Ние сме вознемирени од развојот на нефер практики со критичните минерали, како што се пазарните манипулации, нарушувањето на снабдувањето, поттикнувањето недостатоци со цел да се поткопаат важни проекти кои целат да се диверзифицира синџирот на снабдување. Ваквите практики можат да ја разнишаат стабилноста на нашите економии и безбедносните интереси“, кажа заменик амбасадорот на Франција во ООН, Џај Дармадикари.
„Од причина што синџирите на снабдување со критични минерали стануваат поконцентрирани, конкуренцијата за овие ресурси предизвикува геополитички тензии и создава изложеност на принуди, додека глобалната побарувачка брзо расте“, истакна амбасадорот на Велика Британија, Џејмс Кариуки, додавјќи дека рударството во иднина мора да им обезбеди на заедниците да ги видат придобивките преку работни места, пристап до енергија и економски можности.
Непостојаните членки на Советот за безбедност укажаа дека растат геополитичките тензии поради пристапот до минерали и тоа може да влијае на територијалниот интегритет и суверенитет на некои држави. Од регионот, амбасадорката на Грција најави дека државата засилено ќе спроведува геолошки истражувања, додека пак претставничката на Данска го потенцираше значењето на Директивата на ЕУ за критични минерални суровини.
„Природните ресурси долго време ја обликуваа динамиката на кофликтите ширум светот. Гледаме дека овие опасности повторно се покренуваат. Во Обединетите Нации, а особено на оваа маса, споделуваме одговорност за овие ресурси да постанат основа за развој и мир, а не извор на поделби“, кажа Кристина Маркус Ласен од Данска.
„Светската трка за критични минерали претставува сложен микс на можности и ризици кои влијаат на геополитичката поставеност и безбедноста ширум светот. Ако нивната екстракција и трговија не се одвива со транспарентност и предвидливост може дополнително да ги разгори постоечките конфликти и да создаде нови. Како земја со минерални ресурси, резерви и значителни капацитети за ископ и преработка, ние сме одлучни за понатамошна надградба на геолошкиот залог преку нашата робустна Национална програма за истражување на критични минерали“, Аглаја Балта.
Состанокот започна со говорот на генералната потсекретарка на ООН, Розмари ди Карло, која го пренесе ставот на Организацијата – трката по критични минерали да се одвивa фер. Таа додаде дека критичните минерали се меѓу главните двигатели на економијата на 21 век.
„Безброј работи што ги земаме здраво за готово – паметни телефони, електрични возила и најсовремени медицински технологии – не би биле можни без нив. Само во 2023 година, трговијата со сурови и полупреработени минерали достигна приближно 2,5 трилиони долари. Ова претставува повеќе од десет проценти од глобалната трговија. Побарувачката би можела да се зголеми тројно до 2030 година и четирикратно до 2040 година. Овој драматичен пораст на побарувачката е генерациска можност: да се создадат работни места, да се диверзифицираат економиите и да се промовира одржлив развој. Сепак, порастот на побарувачката за критични минерали, исто така, ја поттикнува геополитичката конкуренција и влијае на глобалните синџири на снабдување“, спомена Ди Карло.
Според извештај од 2023 година на меѓувладината организација Меѓународна агенција за енергија (ИЕА), производството на критични минерали е високо географски концентрирано, при што Кина снабдува 60 проценти од ретките земни елементи. Кина, исто така, има значителна предност во преработката на овие минерали, а рафинира и 60-70 проценти од литиумот и кобалтот – минерали од витално значење за литиум-јонските батерии за електрични возила, паметни телефони и лаптопи.
