Во Македонија, како и во многу други држави, постојат различни методи за пресметка на трошоци за живот – од владините до синдикалните потрошувачки кошнички. Владата ја пресметува минималната кошничка како физички минимум за преживување, додека синдикатите ја пресметуваат социјално и економски реалната потреба за достоинствен живот. Разликата не е само статистичка бројка: таа го открива јазот меѓу она што семејствата го имаат и она што им е потребно за нормален живот.
Кога владината кошничка е поевтина за 15% од синдикалната, се поставува прашањето: дали семејствата не ги користат некои трошоци затоа што не им се потребни, или затоа што немаат пари да си ги приуштат? Точниот одговор го покажува реалниот стандард на животот и ја открива нееднаквоста која често ја крие статистиката.
Но вреднувањето на трудот не завршува со кошничката. Работниците од приватниот сектор често имаат пониски плати, а придонесите за пензиско и социјално осигурување се пресметуваат од таа пониска основа, што значи дека и идните пензии ќе им бидат помали. Напротив, јавниот сектор има системски предности: дополнителни надоместоци за работа викенд, ноќ и празници, бенифициран стаж, работа во ризични услови, а пензиите кај некои од нив се пресметуваат според 10-те најдобри години, вклучувајќи ги сите привилегии. Резултатот е често пензија повисока од просечната плата во текот на стажот.
Дел од овие бенефиции се оправдуваат како компензација за ризик и заштита на системот – особено во полиција, војска или регулаторни позиции каде стабилноста на општеството е во прашање. Но големиот дел од методот на пресметка, особено системот на најдобри години и вклучување на сите додатоци, е институционализирана привилегија која го зголемува јазот со приватниот сектор.
Проблемот не е само бројчан: тој ја открива длабоката нееднаквост во вреднувањето на трудот. Додека едни работат и создаваат богатство кое го финансира системот, други го примаат со многу повисоки бенефиции, и тоа не само заради ризик, туку и поради институционализирани правила.
Истовремено, работникот од приватниот сектор не само што има помала тековна плата, туку и придонесите кои ги уплатува за пензиско и социјално осигурување се помали по основа, што директно го намалува нивниот идни пензиски приход. Тоа создава долгорочна нееднаквост и ја нагласува разликата во куповната моќ и стандардот на живот меѓу секторите.
Сите работници, независно дали се во приватен или јавен сектор, треба да бидат третирани еднакво – не поделени според секторски привилегии, ризици или институционализирани привилегии, како што ја открива старата латинска максима „раздели па владеј“. Таквата поделба служи повеќе за полесно држење под контрола во име на државата, отколку за реално вреднување на трудот.
Секако, оваа тема не треба да се гледа како еднострана критика на системот. Секој општествен и економски систем носи во себе одредени неправилности и нелогичности. Но токму од степенот на неговата развиеност зависи и неговата способност да ги препознае тие слабости и да прифати корекции. Ако тие корекции се направат навреме и со чувство за правичност, тие не го слабат системот – напротив, го прават посилен и го движат по нагорна спирала на развој и доверба.
На крајот, вредноста на трудот не се мери само со бројки и статистики – таа се мери со тоа колку достоинствено можеме да живееме денес и со колку сигурност и правда можеме да ја гледаме иднината.
Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
