Нелегалниот пазар на алтернативни никотински производи во Европа е огромен и расте со голема брзина. Според истражување на германскиот Fraunhofer Institute and MRU GmbH, објавено во февруари годинава, речиси половина од сите електронски цигари што сега се консумираат во Европската Унија, се тргуваат незаконски. Нивната вредност изнесува околу 6,6 милијарди евра. Проценките покажуваат дека доколку ништо не се промени, таа бројка би можела да достигне 11 милијарди евра до 2030 година. Раст на црниот пазар се забележува особено во дел од земјите во Унијата кои силно ја ограничиле продажбата на алтернативните никотински производи, а вакви намери имаат и домашните власти со најавениот нов Закон за заштита од пушење. Освен неплатените даноци, уште поголем предизвик се опасностите по здравјето, од употребата на производи што не се лабораториски испитани.
„Големиот незаконски пазар крие непроценливи здравствени ризици за потрошувачите. Незаконските електронски цигари може да содржат непроверени состојки, чии ефекти не се предвидливи. Овој ризик може да се манифестира со акутно труење, што кулминира со долгорочни негативни здравствени ефекти. Големиот незаконски пазар ја загрозува и заштитата на малолетниците. Нелегалниот пазар ги игнорира контролите за возраста, што им го олеснува пристапот на младите луѓе до електронски цигари“, се истакнува во анализата.
Од Институтот препорачуваат да се изнајде заеднички европски регулаторен пристап и ефикасни контролни механизми, кои вклучуваат координиран пристап и хармонизација на процедурите за одобрување, унифицирани стандарди за производи, хармонизирано оданочување, поефикасни контроли на увозот и поголема транспарентност на пазарот со цел да се воспостават безбедни услови за потрошувачите. Земјите од ЕУ се водат од Директивата усвоена во Брисел, но таа ги поставува само минималните стандарди, а потоа областа се доработува од секоја земја поединечно. На пример, постојат големи разлики кај оданочувањето на производите. Најголем данок за течноста во вејповите поставила Словенија.
„Иако неколку земји-членки, вклучувајќи ги Франција, Хрватска, Италија и Холандија, во моментов не наплаќаат специфична акциза за течности што содржат никотин, некои други земји наметнуваат значително повисоки давачки за е-течности. На долната страна од опсегот се Унгарија (0,09 евра/мл) и Грција (0,10 евра/мл), додека највисоките стапки се наплаќаат во Литванија (0,63 евра/мл) и Словенија (0,70 евра/мл). Овие големи разлики го илустрираат хетерогениот даночен пејзаж и ценовните разлики помеѓу националните пазари, што пак потенцијално може да создаде заобиколување и нарушување на конкуренцијата. Оваа фрагментација може да ја поттикне прекуграничната трговија и појавата на нерегуларни пазари“, истакнуваат од германскиот Институт.
Неодамнешната забрана во Словенија за продажба на алтернативни никотински производи со вкусови и ароми, каква што предвидува и Македонија, доведе до значително зголемување на црниот пазар и тамошните инспектори спроведуваат засилени акции на терен. По последната голема заплена на ароматизирани електронски цигари во Марибор тие истакнаа дека потрошувачите често не знаат дека производите, покрај тоа што се поевтини, тие содржат непроверени хемикалии и се произведени во неприфатливи хигиенски услови. Дополнително, се забележуваат и разлики на европско ниво во однос на начинот како државите поединечно решиле да ја намалуваат стапката на пушење.
„Преваленцата на вејп производи во земјите-членки на ЕУ значително варира и ги одразува различните нивоа на прифаќање на овие производи меѓу населението. Додека во земјите со висока стапка на пушење, како што се Бугарија, Грција или Унгарија, вејповите се воведуваат побавно, во други случаи, како во западните и северните европски земји, постои зголемена тенденција за замена на тутунските производи со електронски цигари.“, се додава во анализата.
Аналитичарите предлагаат решенија како може да се избегнат нелегалните и непроверени производи на црниот пазар, кои доаѓаат од Кина, но одлучни се дека целосната или делумна забрана за продажба нема да помогне.
„На прв поглед, една опција во овој поглед е општа забрана за вакви производи или забрана за поединечни категории на производи, како што се производите за еднократна употреба. Сепак, подеталната анализа на постојната потрошувачка база сугерира дека оваа мерка не е практична, па дури може да биде и контрапродуктивна. Со моментално речиси 12 милиони редовни или повремени корисници на вејп во земјите-членки на ЕУ, укинувањето на „белиот“ пазар преку целосна забрана би довело до враќање на класичните цигари или, како што е случајот со наркотиците, поместување на побарувачката кон црниот пазар, што би ја отежнало ефективната контрола. Дури и на пазар кој останува легален, но е построго регулиран, одржливо решение е можно само ако усогласеноста со регулативите на ЕУ е веќе обезбедена на ниво на производство во земјите-производители“, се наведува во заклучоците.
Во голем дел европски земји се стимулира продажбата на алтернативните никотински производи со цел да се намали стапката на пушење, односно продажбата на цигарите. Спроед истражување од 2024 година во Хрватска, спроведено со 201 корисник на алтернативен никотински производ, 97 проценти од нив, биле пушачи пред да почнат да користат е-цигари, уреди на загревање или никотински ќесички. 65 проценти од нив пушеле повеќе од 10 години, а повеќе од половина (56%) претходно неуспешно се обиделе да се откажат од пушењето неколку пати, користејќи достапни официјални терапии за откажување од пушење. Дури 70% од испитаниците се откажале од пушење користејќи е-цигари, додека 77% од нив се согласуваат дека алтернативните производи со никотин помагаат во откажувањето од пушење цигари.
